Conjuncturele instrumenten

Te grote schommelingen van de conjunctuur rondom de trend worden ongewenst geacht. Vooral laagconjunctuur met veel werkloosheid, maar ook hoogconjunctuur met veel bestedingsinflatie, zijn niet gewenst.

Conjunctuur-trend

In dit artikel wordt stilgestaan bij de instrumenten die de conjunctuur kunnen beïnvloeden. Die instrumenten zijn:

  • fiscale instrumenten
  • monetaire instrumenten
  • automatische stabilisatoren

Fiscale instrumenten

Als de overheid de conjunctuur wil beïnvloeden, heeft ze daarvoor twee instrumenten:

  • de belastingen;
  • haar eigen uitgaven.

Als die twee instrumenten door de overheid anticyclisch ingezet worden, worden ze ingezet tegen de conjunctuurcyclus in. In het geval van hoogconjunctuur probeert de overheid de  economie af te remmen, is er sprake van laagconjunctuur dan probeert ze de economie te stimuleren. Het anticyclische beleid is in de vorige eeuw uitgewerkt door de econoom J.M. Keynes.

De instrumenten kunnen ook procyclisch worden ingezet. In dat geval wordt de conjunctuurcyclus versterkt: de laagconjunctuur verdiept zich en de hoogconjunctuur wordt versterkt.

Anticyclisch overheidsbeleid

Bij hoogconjunctuur Bij laagconjunctuur
Maatregel Beoogd effect Maatregel Beoogd effect
De belastingen verhogen Het publiek heeft minder geld voor bestedingen waardoor de geaggregeerde vraag afneemt. De belastingen verlagen Het publiek heeft meer geld voor bestedingen waardoor de geaggregeerde vraag toeneemt.
De overheidsuitgaven verlagen De overheidsbestedingen nemen af waardoor de geaggregeerde vraag afneemt. De overheidsuitgaven verhogen Door het verhogen van de overheidsuitgaven neemt de geaggregeerde vraag toe.

Het probleem bij deze maatregelen is vaak het tijdsaspect. Voordat de maatregelen effect hebben is er een flinke tijd verstreken.

Als de overheid haar bestedingen wil verhogen om zo de laagconjunctuur te bestrijden, bijvoorbeeld door een nieuwe weg aan te leggen, gaan er jaren voorbij voordat daadwerkelijk met bouwen begonnen kan worden. Er gaan allerlei procedures aan vooraf, er moet een aannemer aangesteld worden en alles moet grondig doordacht worden. Eenmaal gestart kan de bouw niet meer gestopt worden. Doordat er zo’n lange tijd tussen bedenken en uitvoeren ligt, kan de economie totaal zijn omgeslagen. Een laagconjunctuur toen, kan nu een hoogconjunctuur zijn waardoor het oorspronkelijke anticyclische beleid nu procyclisch werkt: de economie raakt nog meer oververhit.

Datzelfde geldt ook voor de belastingmaatregelen. Voordat die het beoogde effect hebben, zijn we ook vaak verder.

Procyclisch overheidsbeleid

  Bij hoogconjunctuur   Bij laagconjunctuur
Maatregel Effect Maatregel Effect
Extra uitgaven Door de extra uitgaven nemen de overheidsuitgaven toe, waardoor de geaggregeerde vraag toeneemt. De hoogconjunctuur wordt versterkt. Bezuinigingen Door de bezuinigingen nemen de overheidsuitgaven af, waardoor de geaggregeerde vraag afneemt. De laagconjunctuur verdiept zich.
Belastingverlaging Door de verlaging van de belastingen komt er meer geld in handen van het publiek en neemt de geaggregeerde vraag toe. De hoogconjunctuur wordt versterkt. Belastingverhoging Door de verhoging van de belastingen komt er minder geld in handen van het publiek en neemt de geaggregeerde vraag af. De laagconjunctuur verdiept zich.

Onder dwang van het Groei- en Stabiliteitspact van de EU (financieringstekort maximaal 3% en de staatsschuld maximaal 60% van het BBP) wordt de overheid vaak gedwongen om procyclisch overheidsbeleid toe te passen. Om het financieringstekort (het verschil tussen de lopende inkomsten en uitgaven van het Rijk zonder de aflossingen op de staatsschuld) terug te brengen moet de overheid minder uitgeven en meer inkomsten genereren. Dus de overheid bezuinigt en verhoogt de belastingen, wat de laagconjunctuur verdiept.

Ook politiek wordt vaak een procyclische keuze gemaakt. Na jaren van bezuinigen wil de politiek graag wat voor de burger terug doen als het economisch beter gaat. Verlaging van de belastingen en extra uitgaven doen het dan altijd goed, maar de hoogconjunctuur wordt erdoor versterkt.

Het zou economisch beter zijn als de overheid zou matigen in goede tijden (hoogconjunctuur) en gas zou geven in slechte tijden (laagconjunctuur).

Monetaire instrumenten

Monetaire instrumenten kunnen ook ingezet worden om de conjunctuur te beïjnvloeden. Dat wordt gedaan door de ECB die als primaire doelstelling de prijsstabiliteit in de eurozone heeft. De ECB streeft ernaar het inflatiepeil op middellange termijn op 2% te houden. De monetaire instrumenten van de ECB zijn:

  • de rente;
  • het inzetten van repo’s.

Een repo is een “repurchase agreement”, een transactie met wederverkoop. De ECB koopt een partij effecten van een bank tegen contant geld en verkoopt tegelijkertijd dezelfde effecten terug aan de bank, maar op een later tijdstip.

Bij hoogconjunctuur Bij laagconjunctuur
Maatregel Effect Maatregel Effect
De rente verhogen De banken moeten meer betalen voor hun leningen bij de ECB. Hierdoor verhogen zij de rente die ze aan het publiek vragen. Als de nominale rente hierdoor sterker stijgt dan de inflatie, dan stijgt de reële rente en wordt de economie afgeremd. De rente verlagen De banken hoeven minder te  betalen voor hun leningen bij de ECB. Hierdoor kunnen zij de zij de rente die ze aan het publiek vragen verlagen. Als de nominale rente hierdoor sterker daalt dan de inflatie, dan daalt de reële rente en wordt de economie gestimuleerd.
Repo’s terugverkopen Repo’s kopen

Als de inflatie stijgt in tijden van hoogconjunctuur kan de ECB de economie afremmen door de rente verhogen. De banken zullen dan een hogere rente moeten betalen voor het geleende geld bij de ECB en zelf hun rente verhogen om dit te compenseren. Als de nominale rente sterker stijgt dan de inflatie, dan stijgt de reële rente en wordt de economie afgeremd. Als de inflatie in tijden van laagconjunctuur daalt, kan de ECB de economie stimuleren door de rente te verlagen. Als de nominale rente sterker daalt dan de inflatie dan daalt de reële rente. De ECB kan ook repo’s (repurchase agreement of transactie met wederverkoop) inzetten als monetair instrument om de liquiditeit van de banken op korte termijn te beïnvloeden. Bij laagconjunctuur bijvoorbeeld koopt de ECB bij een repo contant effecten van de banken en verkoopt tegelijk op termijn dezelfde effecten terug aan de banken. Zo wordt de liquiditeit van de banken tijdelijk beter en kunnen er meer kredieten worden verleend.

Fiscale instrumenten om bij hoogconjunctuur de economie af te remmen: belastingen verhogen, bestedingen verlagen. Monetaire instrumenten om bij hoogconjunctuur de economie af te remmen: intrest verhogen, repo’s verkopen

Automatische stabilisatoren

Nederland kent een paar instrumenten die de conjunctuur als vanzelf stabiliseren. Dat zijn:

  • de sociale uitkeringen
  • het belastingstelsel

De sociale uitkeringen

Sociale uitkeringen zoals de WW zorgen ervoor dat mensen in tijden van laagconjunctuur hun bestedingen op peil kunnen houden. Hierdoor kunnen zij blijven besteden, zij het op een lager niveau dan voorheen, en wordt de conjunctuur afgevlakt.

Het belastingstelsel

Het Nederlandse belastingstelsel is progressief wat betekent dat er procentueel meer belasting betaald moet worden naarmate het primaire inkomen stijgt. Hierdoor moet er een groter deel van de brutolonen aan belasting worden afgedragen en  worden de bestedingen dientengevolge afgeremd.

Ω

Print Friendly, PDF & Email