De schuldenberg

De wereldwijde schuldenberg is na de crisis van 2008 niet verkleind, maar juist explosief verder gegroeid. Voor de oplossing van deze crisis wordt opnieuw massaal geleend. Overheden, bedrijven en particulieren gaan de nieuwe recessie in zonder vet op de botten. Is dat houdbaar?

Peter de Waard, De Volkskrant, 19 maart 2020

Het is de tikkende tijdbom onder elke crisis. De schuldenberg. De wereld leeft op de pof. Na elke crisis wordt beloofd de schulden te verminderen, zodat er weer vet op de botten komt voor slechtere tijden. Maar het gebeurt vrijwel niet. Overheden, bedrijven en ook veel particulieren gaan de nieuwe recessie in als magere scharminkels die net een hongerwinter achter de rug hebben.
Bij de vorige crisis in 2008 was de mondiale schuld een gigabedrag van 180 biljoen dollar – 180 met twaalf nullen. Inmiddels is de totale schuld van de wereld opgelopen met 40 procent tot 255 biljoen (255.000.000.000.000) dollar. Dat is drie keer het bbp van de wereld. In stapeltjes van 1 dollar zou het voldoende zijn om 71 keer tot de maan te reiken. Het woord schuldenberg is een even groot eufemisme als pierenbad voor de Stille Oceaan.

Mogelijk kunnen de banken in vergelijking tot 2008 door striktere regelgeving en meer toezicht beter een stootje hebben. Maar dat geldt niet voor overheden en bedrijven. Die hebben hun schuld zien exploderen.

Voorzitter Jeremy Powell van de Fed, de koepel van Amerikaanse centrale banken, noemde het eind 2019 onacceptabel dat de schuldenberg al tien jaar sneller groeide dan het bbp, maar vergoelijkte dat met de opmerking ‘dat een gezonde economie dat best kan hebben’. Na de vorige crisis kocht de Fed voor 4,5 biljoen dollar aan schuldpapier: staats- en hypotheekobligaties. De bedoeling was dit bedrag te reduceren tot bijna nul, zodat bij een volgende crisis opnieuw op deze wijze zou kunnen worden ingegrepen. Maar daar is niets van terechtgekomen. Nu wordt de potentiële crisis bestreden door er nog eens 700 miljard aan schuldpapier bovenop te kopen.

President Trump denkt de crisis met een extra injectie van 1,2 biljoen dollar te bestrijden, waarbij zelfs helikoptergeld over de prairies en steden wordt uitgestrooid. De schuld van de VS is nu 103 procent van het bbp (22 biljoen dollar) en zal volgens de prognoses, zelfs bij deze lage rente, uiteindelijk stijgen tot 149 procent in 2049. In een interview met CBS zei Trump ooit: ‘Ik ben de koning van de schuld. Ik ben geweldig goed met schulden. Niemand begrijpt schulden beter dan ik. Ik heb er mijn fortuin aan te danken.’ Het Amerikaanse volk denkt er net zo over. De private schulden van de Amerikanen zijn sinds de vorige crisis met 1,5 biljoen opgelopen tot 14,5 biljoen dollar – 1,5 biljoen meer dan op het hoogtepunt van de crisis.

Uitzonderingen

Duitsland en Nederland behoren tot de uitzonderingen die in de afgelopen jaren nog getracht hebben het dak te repareren toen de zon scheen. Daar zijn de schulden teruggebracht, zeker in procenten van het bbp. De rest van de regeringen in de rijke industriële landen waren daar meestal niet toe in staat. ‘Eenderde van die landen heeft nu een schuldratio – schuld in procenten van het bbp – die 30 procentpunten hoger is dan voor de crisis van 2008’, aldus het International Institute for Finance. Sinds 2008 zijn de staatsschulden van de rijke industriële landen met 17 biljoen gestegen tot meer dan 52 biljoen.

De schuld van het Verenigd Koninkrijk is opgelopen van 38 procent van het bbp in 2005 tot 84 procent nu. Niettemin maakte de nieuwe minister van Financiën dinsdag een stimuleringsplan bekend van 350 miljard pond (15 procent van het bbp) dat per hoofd van de bevolking gerekend nog veel groter is dan dat van Trump. De al ‘onhoudbare’ schuld van Italië – 2,5 biljoen of 132 procent van het bbp – zal oplopen tot 140 of misschien wel 150 procent van het bbp, terwijl die teruggebracht had moet worden naar 60 procent van het bbp – de norm van de ECB. Centrale banken gaan die schulden weer opkopen. En zo blijft de schuldencarrousel doordraaien totdat die niet meer is te stoppen.

Paardenmiddelen

Lex Hoogduin, voormalig directeur van De Nederlandsche Bank en nu hoogleraar in Groningen, zegt dat er op dit moment geen andere mogelijkheid is dan de geldkraan opnieuw open te draaien. ‘Je kunt niet veranderen wat is nagelaten, maar in sommige tijden zijn paardenmiddelen nodig. We staan nu met onze poten in de modder en moeten handelen. Hopelijk gaat het volgende keer beter’, zo zegt hij. Hij noemt het probleem van Italië acuut. ‘Er moeten spanningen binnen de landen van de monetaire unie worden voorkomen. En het zou het best zijn als elk land zelf de bankbiljettenpers mag aanzetten. Als het vanuit Brussel moet worden gedaan, dan wordt het moeilijk.’

Jaap Koelewijn, hoogleraar aan Nyenrode, zegt dat de schuldenopeenhoging een groot probleem is, waarvoor we liever onze kop in het zand steken. ‘Het hangt als een grotere donkere wolk boven ons en we accepteren het maar. Het is net of we doorgaan met betalen met de creditcard, terwijl de limiet allang is overschreden. Gelukkig staan er wel bezittingen tegenover. Misschien komt er in de toekomst een moment dat er een dikke streep wordt gezet door al de schulden. Maar dat gaat dan wel ten koste van de volgende generaties die van die bezittingen – pensioenen – afhankelijk zijn.’

75 biljoen aan bedrijfsschulden

Behalve overheden hebben veel bedrijven grote schulden opgebouwd omdat het zo goedkoop was om te lenen. De totale bedrijfsschulden zijn toegenomen van 48 biljoen tot 75 biljoen dollar. Zo’n 19 biljoen dollar zit daarvan bij zombiebedrijven, zoals in de Amerikaanse schaliesector, die bij de geringste economische tegenslag of prijsdaling omvallen. Soms is zelfs geleend om aandeelhouders door aandeleninkoop of superdividenden te fêteren. Deze bedrijfsobligaties kennen een twijfelachtige kredietwaardigheid en kunnen op de markt worden gesmeten. De Fed stelde vast dat de groei van de bedrijfsschulden die van het bbp al tien jaar overschrijdt. ‘En de snelste groei van de schulden vond plaats bij de bedrijven in de hoogste risicogroep.’

Print Friendly, PDF & Email